Jan Kochanowski

1530-1584

Jan Kochanowski

Urodził się w 1530 roku we wsi Sycyna koło Zwolenia w województwie mazowieckim. Jego ojciec Piotr Kochanowski był komornikiem, później sędzią sandomierskim, właścicielem kilku wsi.Matka poety, Anna Białaczowska, zajmowała się licznym potomstwem. O wczesnych latach życia poety niewiele jest pewnych danych. Przez jakiś czas (od 1544) był słuchaczem Akademii Krakowskiej, potem w latach 1547 - 1550 mógł studiować w którymś z uniwersytetów niemieckich, bądź też przebywać na jednym z dworów magnackich. W 1551 r. wyjechał do Królewca. Bardzo ważne w jego biografii były wyjazdy na studia do Włoch: w latach 1552-1555 do Padwy i jeszcze dwa w latach późniejszych. Lata 1555-1556 spędził w Królewcu, przebywając na dworze księcia Albrechta i słuchając wykładów w tamtejszym uniwersytecie. Na okres pierwszego pobytu Kochanowskiego w Padwie przypada wielki spór humanistów włoskich na temat używania języka narodowego w literaturze. Z ostatniej podróży wracał drogą morską przez Francję, gdzie spotkał się z Ronsardem.

Od 1559 r. rozpoczął służbę dworską na dworach magnatów polskich. Król Zygmunt August nadał mu tytuł sekretarza (ok. 1564). Były to lata burzliwych sejmów "egzekucyjnych" i poeta włączył się swym pisarstwem w toczącą się walkę polityczną. Dwa jego utwory wykazują zbieżności treściowe z przemówieniami wygłaszanymi na sejmach lat 1563 i 1564 w imieniu królewskim przez podkanclerzych Padniewskiego i Myszkowskiego. "Zgoda" (1562) wzywała do zaniechania religijnych waśni i apelowała o zajęcie się sprawami państwa. Dedykowany królowi "Satyr, albo Dziki mąż" (1564) przez usta tytułowej postaci mitologicznej wskazywał najpilniejsze sprawy publiczne, którymi prawodawcy Rzeczypospolitej winni się zająć (obrona kraju, reforma skarbu, praw i oświaty). Z dworskiego okresu twórczości Kochanowskiego pochodzi też między innymi elegia "Muza" (ok. 1567), dająca wyraz twórczemu indywidualizmowi poety ("Sobie śpiewam a Muzom"), oraz dedykowane hetmanowi J. Tarnowskiemu "Szachy" (ok. 1566), nowela wierszowana, oparta na poemacie M.G. "Vidy Schacchia ludus", ale ściągająca jego akcję z podniebnego Olimpu na dwór króla duńskiego.

Pomnik Jana Kochanowskiego w parku miejskim.

Jako sekretarz królewski uczestniczył Kochanowski w przygotowaniach do wyprawy wojennej przeciwko carowi Iwanowi Groźnemu (1568). Fakt złożenia królowi hołdu przez księcia pruskiego upamiętnił poemat "Proporzec albo Hołd pruski" (1569). Nawiązując w pomyśle do Homerowego opisu tarczy Achillesa w "Iliadzie", Kochanowski dał rys dziejów stosunków polsko-krzyżackich, zakończony pochwałami Zygmunta Augusta. Relacje między królem a poetą nie układały się jednak najlepiej. Widoki na karierę przedstawiały się marnie. Kochanowski był tylko świeckim proboszczem w Poznaniu (od 1564) i Zwoleniu (od1566), co przynosiło niewielkie stosunkowo dochody. Porzuciwszy dwór królewski (ok. 1569/70), osiadł Kochanowski w Czarnolesie, ożenił się ok. 1574 r. z Dorotą Podlodowską i pędził żywot ziemiański. Dopiero śmierć Zygmunta Augusta skłoniła go do zaznaczenia swego udziału w życiu publicznym. Uczestniczył w sejmie elekcyjnym w Warszawie w 1575 r., a potem zbliżył się do kanclerza królewskiego, J. Zamojskiego.

Z okazji wesela Zamojskiego z K. Radziwiłłówną napisał tragedię "Odprawa posłów greckich" ( ok. 1565- 1566). Zbliżona formalnie do tragedii starożytnej, pisana białym wierszem, podejmowała problematykę polityczno-moralną, zagadnienie odpowiedzialności rządzących za losy państwa. Wkrótce po "Odprawie posłów greckich" ukazał się "Psałterz Dawidów" (1579), rezultat wieloletnich studiów filologicznych i ogromnej pracy literackiej. Dzieło to stanowi olśniewający popis poetyckiego kunsztu. Obok "Psałterza" największą popularność, sięgającą naszych czasów, zdobyły sobie "Treny" (1580) napisane po śmierci córeczki poety, Urszulki. To dramat osieroconego ojca, ale zarazem rodzicielskich uczuć i filozoficznych przekonań. Człowiek renesansu pod naporem nieszczęścia zwątpił w podstawy racjonalistycznego światopoglądu, ostatecznie jednak te same podstawy zmuszony jest uznać za jedynie zdolne wyprowadzić go ze stanu beznadziejnej rozpaczy. Zarówno w okresie dworskim, jak czarnoleskim, aż do samej śmierci (1584 r.), która zaskoczyła go niespodziewanie, gdy przyjechał do Lublina, aby załatwić rodzinne sprawy w trybunale, pisywał Kochanowski obok utworów obszernych również rzeczy drobne.

Nie zaniedbał też twórczości łacińskiej. Wielkie znaczenie mają wiersze pisane po polsku. Wydane w roku śmierci poety "Fraszki" to zbiór zwięzłych, żartobliwych drobiazgów poetyckich, fascynujących świetnością literackiej techniki. Przeniknięte głębokim liryzmem stanowią one swego rodzaju pamiętnik przeżyć poety, który utrwalił tu swoje upodobania i przelotne nastroje, dał wyraz uczuciom trwałej przyjaźni i uniesieniom miłosnym. Różnorodną zawartość treściową mają też tworzone przez wiele lat "Pieśni" (1586). Obok liryków religijnych, z których największą popularność zyskała psalmiczna w tonie pieśń "Czego chcesz od nas, Panie" (1562), są tu wiersze refleksyjne, podejmujące tematykę filozoficzną. Obok apostrof patriotycznych zamieścił "Pieśń o spustoszeniu Podola"- głoszącą pochwałę ziemiańskiego życia.

Jan Kochanowski to najwybitniejszy przedstawiciel humanistycznej poezji narodowej w dobie polskiego renesansu oraz największa indywidualność poetycka Słowiańszczyzny na przestrzeni od średniowiecza aż do romantyzmu. Sam tak pisał o sobie: "I wdarłem się na skałę pięknej Kaliopy, gdzie dotychmiast nie było znaku polskiej stopy".